گونه‌ها و عناصر پایه‌ای گزارش

طاهر صدیق


persiran.se | Fri, 02.09.2011, 12:20

یادداشت‌هائی در باره‌ی روزنامه‌نگاری
چنانکه در نوشته‌ی "بایسته‌های روزنامه‌نگار" در پرس ایران (٢٣ اوت ٢٠١١) تاکید شده روزنامه‌نگاری با انگیزه‌هایی گوناگون انجام می‌گیرد. می‌تواند در راستای رساندن اطلاعات مهم و موردنیاز و افزایش آگاهی مردم باشد و نیز می‌تواند با هدف پوشاندن واقعیات و گمراه کردن آنان. در این نوشته نیز منظور ما از روزنامه نگار،روزنامه‌نگاری‌ است که راستگوئی، عینیت‌گرائی، بی‌طرفی یا بی‌خطی و همه‌سویگی یا جامعیت را رعایت کند و همچنین با این هدف کار کند که اطلاعاتی را به مردم مورد خطابش برساند که با توجه به نیازهای آنان دارای اهمیت و با توجه به توانائی ادراکی آنان دریافتنی است.
گزارش یا در باره‌ی رویدادهاست و یا در باره‌ی وضعیت‌ها. وضعیتی ممکن است زمینه‌ی یک گزارش قرارگیرد، بدون اینکه رویدادی در میان باشد. برای نمونه در یک گزارش ممکن است گفته شود که درصد معینی از یک لایه‌ی اجتماعی گرفتار بیکاری هستند. در این‌گونه گزارش ما در باره‌ی رویدادی سخن نمی‌گوئیم، بلکه تنها وضعیتی اجتماعی را توصیف می‌کنیم. البته ممکن است گزارش وضعیت به علت‌های پدیدآمدن آن یا پی‌آمدهای احتمالی آن نیزبپردازد و این کار به شرح رویدادهایی در گذشته یا رویدادهای احتمالی مربوط به آن وضعیت در آینده بیانجامد. در این حالت ما با گزارشی آمیخته روبروهستیم که هم شرح رویداد و هم شرح وضعیت را دربر دارد.
رویدادها را می‌توان به چهار گونه تقسیم کرد:
- رویدادها‌ی کشاکشی، برای نمونه نزاع، مناظره، ستیز جنگی
- رویدادهای عرضه‌ی فرآورده یا تصمیم و پیشنهاد، برای نمونه معرفی یک کالا، پیشنهاد تغییر قانون، توافق دو حزب در باره‌ی سیاستی معین
- رویدادی که کنش است اما کشاکس یا عرضه‌ی فرآورده یا تصمیم و پیشنهاد نیست، برای نمونه اجرای یک کنسرت
- رویدادی که کنش نیست، مانند زمین‌لرزه
روشن است که این گونه‌های رویداد همیشه جدا از هم نیستند یعنی برای نمونه یک زمین لرزه ممکن است به دنبال خود کشاکش‌هائی بیاورد یا به ارائه‌ی پیشنهادهائی بیانجامد. یا یک کنسرت واکنش‌های ستایش‌آمیز یا نکوهش‌آمیز در پی داشته باشد. در بیشتر موارد این رویدادها همراه یکدیگرند و از این رو، روزنامه‌نگار باید در گزارشگری خود به خطر بخشی‌نگری و نبود جامعیت توجه کافی داشته باشد. اصلی که باید از آن پیروی شود این است که روزنامه‌نگارتا جائی که می‌تواند رویدادی را برای گزارش آن به مخاطبانش مورد بررسی قرار دهد و اگر بنا به دلایلی، امکان بررسی بایسته‌ی آن را ندارد در گزارش خود به وجود شاخه‌های رویداد که گزارش به آنها نپرداخته اشاره کند تا مخاطبانش کمبود‌های گزارش را دریابند و از نتیجه‌گیری‌های بخشی‌نگرانه‌ی احتمالی بپرهیزند.
در روزنامه نگاری اجتماعی معمولا به موضوع‌های زیر علاقه‌مندیم و درهمه‌ی این موضوع‌ها نیز ممکن است گزارشگری مربوط به رویدادی باشد یا به وضعیتی و معمولا ترکیبی از این دو.
- اشتغال
- رشد و توزیع ثروت و درآمد
- فرهنگ
- آموزش
- امنیت
- محیط زیست و طبیعت
- ارتباطات
- فن‌آوری
- پیشرفت دانش و پژوهش
- اقات فراغت
روزنامه‌نگار اجتماعی در تهیه‌ی اطلاعات مربوط به این حوزه‌ها کار می‌کند یعنی در این عرصه‌ها به تهیه‌ی گزارش رویدادها و وضعیت‌ها، علت آنها، واکنش به آنها، تلاش برای دگرگون‌سازی وضعیت‌ها و پی آمد آنها می‌پردازد.
برای دادن آگاهی بسنده ، روزنامه‌نگار باید نکاتی را مد نظرداشته باشد. ما در اینجا به طرح نکات مهم مربوط به دونوع رویداد یعنی رویداد کشاکشی و رویداد عرضه‌ی فرآورده، تصمیم و پیشنهاد، بسنده می‌کنیم:
١- رویداد کشاکشی ( مناظره، درگیری، انتقاد و...)
- هدف گزارش. هدف گزارش این است که اطلاعات کافی برای موضع‌گیری یا احیانا اقدام مخاطبان گزارش ارائه شود.
- بیان انگیزه‌ی گزارش دهی. روزنامه‌نگار باید تلاش کند تا مخاطب وی موضوعیت و اهمیت گزارش را دریابد. البته ممکن است در خود گزارش در این باره صراحتا سخنی گفته نشود اما خود گزارشگر باید همواره این پرسش را از خود بکند که چرا رویدادی را برای گزارش‌دهی برمی‌گزیند.
- بیان اظهارات طرف‌های کشاکش. گزارشگر باید خواسته‌های طرف های دعوا، استدلال‌ها و انتقادهای آنها و... را در گزارش خود جای دهد.
- مشاهدات و شنیده‌های خود گزارشگر. گزارشگر باید مشاهدات و شنیده‌های خودش را در تایید یا تکذیب گفته ها ی طرف های دعوی و بطور کلی تفاوت‌ میان گفته‌های آنان با واقعیتی که خود تجربه می‌کند به آگاهی مخاطبانش برساند.
- اظهارات منابع دیگر که خود درگیر کشاکش مورد گزارش نیستند.
- تحلیل ١ – پس‌زمینه‌ی کشاکش، علت‌ها و انگیزه‌های واقعی آن که ممکن است جز آن چیزی باشد که طرف‌های درگیرمی‌گویند.
- تحلیل ٢- سیراحتمالی کشاکش مورد گزارش در آینده
- تحلیل ٣- تاثیرات و پی آمدهای رویداد
- شرح کمبودها. روزنامه نگار باید به آگاهی مخاطبانش برساند که گزارش اوچه کاستی‌هائی دارد. برای نمونه، ممکن است روزنامه نگار اطلاعات ضروری در باره‌ی جنبه‌ای مهم از رویداد را به دست نیاورده باشد. این کمبود باید به نحوی به آگاهی مخاطبان برسد و احیانا به امکان تکمیل اطلاعات و از جمله گزارش تکمیلی خود روزنامه‌نگار در آینده نیزاشاره شود.

توجه باید داشت که تحلیل های سه‌گانه‌ی یادشده به این معنا نیست که خود روزنامه‌نگار نظرات خود را مطرح می‌کند. در این زمینه طبعا باید از گفته‌های کارشناسان و صاحبنظران بهره گرفته شود و در واقع گفته‌های آنان گزارش شود.

٢- رویداد عرضه‌ی فرآورده، تصمیم و پیشنهاد
- هدف گزارش. هدف گزارش این است که اطلاعات کافی برای موضع‌گیری یا احیانا اقدام مخاطبان گزارش ارائه شود.
- انگیزه‌ی گزارش. روزنامه‌نگار باید تلاش کند تا مخاطب وی موضوعیت و اهمیت گزارش را دریابد. البته ممکن است در خود گزارش در این باره صراحتا سخنی گفته نشود اما خود گزارشگر باید همواره این پرسش را از خود بکند که چرا رویدادی را برای گزارش‌دهی برمی‌گزیند.
- انگیزه‌ی عرضه‌کننده. گزارش اینکه تصمیم‌گیرنده، تولید کننده یا پیشنهاد دهنده خود چه انگیزه‌ای در این زمینه ارائه‌ می‌کند.
- تحلیل ١- آیا تصمیم و پیشنهاد مطرح شده یا فرآورده‌ی عرضه شده به هدفی که مورد نظر عرضه‌کننده است، می انجامد؟
- تحلیل٢- تاثیرات جنبی مهمی که عرضه‌کننده در باره‌ی آنها سخنی نگفته چیست؟
- تحلیل ٣- انگیزهای پنهان احتمالی
- گزارش واکنش‌ها

توجه باید داشت که تحلیل های یادشده طبعا باید برپایه‌ی گفته‌های کارشناسان و صاحبنظران استوار باشد و در واقع گفته‌های آنان گزارش شود.

این دو گونه گزارش یعنی گزارش از کشاکش ها و گزارش از عرضه‌ی فرآورده‌ها و تصمیم‌ها و پیشنهادها از متداول‌ترین گونه‌های گزارش های اجتماعی است اما معمولا در بسیاری از این گزارش ها کمبودهای چشمگیری از دیدگاه عناصریاد شده که یک گزارش مطلوب باید داشته باشد دیده می‌شود.
روزنامه‌نگاری البته حرفه‌‌‌ای آسان نیست و فهرست ارائه شده از نکاتی که روزنامه نگارباید به آنها توجه کند اشاره به این دارد که او با چه دشواری‌های بزرگی دست به گریبان است واز به دست آوردن چه شایستگی‌هایی ناگزیر است.






Bookmark and Share