نگاهی به برنامه‌های رادیویی به زبان‌های خارجی در سوئد

طاهر صدیق


persiran.se | Fri, 13.05.2011, 7:40


گفتار پیش رو اشاره‌ای است به تاریخچه فعالیت‌های رادیویی برای مهاجران و نیز مقررات پایه‌ای فعالیت رادیویی در سوئد. رادیو ملی سوئد از جمله چند برنامه به زبان‌های آلمانی، انگلیسی و روسی برای شنوندگان در خارج از سوئد دارد و شماری برنامه‌ی رایویی به زبان‌های گوناگون برای مهاجران مقیم سوئد نیز پخش می‌کند. فزون بر این بسیاری از گروه‌های مهاجر از امکان تأسیس رادیوهای محلی برخوردار هستند. ایرانیان مقیم سوئد را می‌توان از جمله فعال‌ترین گروه‌های مهاجر در زمینه راه اندازی و پیشبرد برنامه‌های محلی در سوئد دانست.

پس زمینه
از پایان جنگ دوم جهانی به این سو، مهاجرت به سوئد شروع و در نتیجه جمعیت مهاجر در این کشور پیوسته در حال افزایش بوده است. از میانه دهه ۱۹۶۰ افزایش جمعیت مهاجر و هم‌زمان با آن افزایش بیکاری و رکود نسبی اقتصادی در این کشور به بحث‌های گسترده‌ای در باره مهاجرپذیری و نیز در باره سیاست‌های مربوط به حقوق و وظایف و بطور کلی امور مهاجران مقیم سوئد دامن زد. برای نمونه این پرسش مطرح شد که آیا کشور سوئد می‌تواند بپذیرد که نیروی کار مهاجر در مقایسه با نیروی کار بومی از سطح زندگی پایین‌تری برخوردار باشد؟ آیا سمت‌گیری جامعه باید به سوی همگون‌سازی جامعه یعنی انطباق مهاجران با جامعه سوئد باشد یا باید در جهت به اصطلاح همپیوستگی (اینتگراشون) مهاجران با جامعه سوئد با حفظ فرهنگ و ویژگی‌های قومی آنها تلاش شود.

بحث‌های مفصلی که در پایان دهه‌ی ۱۹۶۰ آغاز شد و نخستین مرحله‌ی مهم آن تا میانه‌های دهه‌ی ۱۹۷۰ ادامه یافت، سرانجام به قانون‌گذاری نسبتاً دقیقی در حوزه‌ی امور مهاجران انجامید که گویای پذیرش مدل هم‌پیوستگی بود.
در پی قانون‌گذاری بر پایه‌ی اصل هم‌پیوستگی بود که از نیمه دوم دهه ۱۹۷۰ به این سو اقدامات مشخصی در چند عرصه به انجام رسید که تا اندازه‌ای برخی نیازها در این زمینه را برآورده می‌کرد. از مهم‌ترین نمونه‌ی این اقدامات می‌توان حق شرکت در انتخابات محلی یعنی انتخابات شهرداری‌ها برای مهاجران، ایجاد امکانات آموزش زبان مادری برای کودکان مهاجر در مدارس سوئد و همچنین ایجاد بخش‌هایی در رادیو تلویریون سوئد برای پخش برنامه به زبان مهاجران را نام برد.

امروز در پی افزایش سریع و چشم‌گیر جمعیت مهاجر که بیشترین آنها به عنوان پناهنده به سوئد مهاجرت کرده‌اند، بیکاری گسترده در میان این مهاجران و نیز رشد نژادپرستی و بیگانه‌ستیزی و تضادهای فرهنگی حاد ناشی از حضور مهاجران بویژه مهاجران و پناهندگان کشورهای جهان سوم که در این اواخر با رشد اسلام سیاسی و کشاکش‌های مربوط به آن نیز تشدید شده، نشانگر آن است که قانون‌گذاری‌های یادشده و اقدامات در چارچوب آنها در عمل چندان موفقیت‌آمیز نبوده است. بحث‌های مربوط به مهاجران در سوئد امروز پیرامون هم‌پیوستگی یا بواقع عدم هم‌پیوستگی مهاجران با جامعه سوئد، انزوا و تبعیض گسترده و شکاف ژرفی دور می‌زند که در میان سوئدی‌ها و مهاجران افتاده است.
با توجه به شمار مهاجران در سوئد نیز مشکلات ابعاد غول آسایی پیدا کرده است. جمعیت مهاجر در سوئد، بنابر گزارش مرکز آمار این کشور حدود ۲۰ در صد کل جمعیت سوئد است، البته با تعریف خاص آماری مرکز آمار سوئد. بنابر تعریف مرکز آمار سوئد، مهاجر کسی است که ساکن سوئد اما متولد کشوری دیگر باشد و یا متولد یا ساکن سوئد باشد اما دستکم یکی از والدین او در کشوری دیگر تولد یافته باشد. بنابراین تعریف برای نمونه، جمعیت مهاجر ایرانی در سوئد امروز بیش از ۶۰ هزار نفر است.

اما به هرحال با وجود اینکه مسائل امروز مربوط به مهاجران در جامعه سوئد همان مسائلی نیست که در میانه‌ی دهه ۱۹۷۰بود، قانون‌گذاری آن دهه هنوز هم بطور عمده پابرجاست و امکاناتی مانند حق رای مهاجران در انتخابات شوراهای شهری، تدریس زبان مادری برای کودکان مهاجر و نیز برنامه‌های رادیو تلویزیونی برای مهاجران که یادگار دهه ۱۹۷۰ هستند کمابیش در دست است، اما باید تأکید کرد که آموزش زبان مادری محدود‌تر شده است و برنامه‌های رادیو تلویزیونی برای مهاجران نیز تا حدود زیادی تغییر یافته، یعنی مانند گذشته نیست که بخش قابل توجهی از این برنامه‌ها به اطلاع‌رسانی در باره کشور اصلی مهاجران اختصاص یابد. امروزه تأکید بیشتر بر ارائه خبرها و گزارش‌های مربوط به سوئد و مربوط به زندگی مهاجران در سوئد است.

برنامه‌های رادیو سوئد برای مهاجران
برنامه‌های رادیو سوئد برای مهاجران بخشی از فعالیت واحد بین‌المللی رادیو سوئد است. این بخش که پیشتر بخش زبان‌های اقلیت خوانده می‌شد، از میانه‌ی دهه ۱۹۷۰ آغاز به کارکرد و در مرحله نخست شامل چهار زبان خارجی بود که این تعداد سپس افزایش و کاهش یافت و سرانجام به همان تعداد ٤ برنامه بازگشت. واپسین تغییرها در سال ٢٠١٠ روی داد و سه برنامه یعنی برنامه‌های آلبانیائی، بوسنیائی – سربوکرواتیک و آشوری حذف شدند و نیز دو برنامه‌ی خارجی رادیو بین‌المللی یعنی برنامه‌های روسی و آلمانی تبدیل به برنامه‌های اینترنتی شدند.
چهاربرنامه‌ی کنونی به زبان مهاجران عبارتند از فارسی، کردی، عربی و سومالیائی. فزون براین، برنامه‌ای به زبان رومی (زبان کولی‌ها) که یکی از زبان‌های رسمی اقلیت است و زبان مهاجران نیست، پخش می‌شود. این برنامه‌ها سراسری‌اند یعنی در همه جای سوئد قابل دریافت هستند. از چند سال پیش همه این برنامه‌ها را می‌توان از طریق اینترنت نیز شنید و بنابر این برنامه‌های قابل دسترسی در تمام جهان هستند.
تمام این برنامه‌ها در چارچوب مقررات رادیوملی سوئد فعالیت می‌کنند. رادیو ملی سوئد را نمی‌توان یک رادیو دولتی توصیف کرد. بودجه‌ی آن از راه دریافت حق اشتراک تلویزیون از مردم تأمین می‌شود و بنابراین کاهش یا افزایش آن مستقیم در دست دولت نیست و بنابراین تأثیرگذاری دولت در آن محدود است. رادیو سراسری سوئد از آغاز فعالیت خود کم و بیش بازتابنده پلورالیسم سیاسی حاکم بر این کشور بوده است. با تدابیر گوناگون تلاش شده است که این رادیو از وابستگی به نهادهای گوناگون از جمله از وابستگی به حزب یا اتئلاف احزاب حاکم دور بماند.
رادیو سراسری سوئد در مطابقت با قانون رادیو تلویزیون و پروانه‌ی فعالیت رادیویی مصوب دولت که اعتبار آن معمولاً پنج ساله است، موظف به خدمت برای همگان است یا به اصطلاح، رادیوی پابلیک سرویس است که باید آزادانه و مستقلانه فعالیت کند و وابسته به گروه‌ها و منافع خاص سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و مذهبی نباشد. بخش‌های گوناگون رادیو سراسری سوئد در کار تهیه و پخش برنامه، بطور مستقل تصمیم می‌گیرند و هیچ مقام اداری یا ارگان عمومی حق بررسی پیشاپیش برنامه‌ها را ندارد. داوری در مورد برنامه‌ها ممکن است پس از پخش آنها توسط شورای بازرسی رادیو تلویزیون انجام گیرد. این نهاد مستقل از رادیو و تلویزیون می‌تواند بر پایه شکایت افراد و مؤسسه‌ها یا به ابتکار خود به بررسی برنامه‌ای اقدام کند و همخوانی یا ناهمخوانی آن را با قانون رادیو تلویزیون و پروانه فعالیت رادیویی مصوب دولت مورد داوری قرار دهد. تخلف از مقررات قانون آزادی بیان نیز که از جمله محدودیت‌هایی را در مورد افشای اسرار امنیتی و نیز اهانت و افترا تعیین کرده طبعاً پی‌آمدهای قانونی دارد و توسط دادگاه‌ها مورد رسیدگی قرار می‌گیرد.

برنامه‌های رادیو بین‌المللی سوئد نیز که واحدی در درون رادیو ملی سوئد است از این دیدگاه تفاوتی با دیگر برنامه‌های رادیو ملی سوئد ندارد.
برنامه پژواک یعنی برنامه فارسی رادیو سراسری سوئد در سال ۱۹۹۰ آغاز به کار کرد.
هدف فعالیت پژواک در رادیو بین‌المللی سوئد تا چند سال پیش انتقال و پخش منظم اطلاعات و اخباری بود که آگاهی ایرانیان مقیم سوئد را در زمینه اوضاع سیاسی، اجتماعی، اقتصادی و فرهنگی سوئد و ایران افزایش دهد و بدین‌وسیله شرکت فعالانه آنان در حیات اجتماعی ایران و سوئد را آسان‌تر سازد. اما اکنون تأکید بیشتر بر اخبار و اطلاعات مربوط به سوئد است و اخبار و اطلاعات مربوط به ایران در صورتی که ربطی مشخص و مستقیم به سوئد نداشته باشد جای مهمی را در برنامه به خود اختصاص نمی‌دهند.

مقررات پایه‌ای فعالیت رادیو بین‌المللی سوئد
مقررات پایه‌ای فعالیت پژواک و دیگر بخش‌های رادیو بین‌المللی سوئد تفاوتی با دیگر بخش‌های خبری و اطلاعاتی رادیوملی سوئد ندارد. چند اصل اساسی در قانون رادیو تلویزیون سوئد و در پروانه فعالیت رادیوملی سوئد چارچوب فعالیت‌های رادیویی را تشکیل می‌دهد. رعایت این اصول برای تمام بخش‌های برنامه‌ساز خبری رادیو ملی سوئد و برای همه کارکنان این بخش‌ها اجباری است. این اصول عبارتند از :

● رعایت کامل آزادی بیان
● بی‌طرفی
● حقیقت‌گویی
● گردآوری و ارائه اطلاعات اساسی برای شنوندگان
● بیانگری اندیشه‌های پایه‌ای نظام دموکراسی
● بیانگری برابری ارزش انسان‌ها
● در نظر گرفتن نقش اساسی اندیشه‌ساز رادیو.

در اینجا به توضیح کوتاهی در باره‌ی اصل بی‌طرفی در فعالیت‌های رادیوملی سوئد بسنده می‌کنیم.
در درجه نخست بی‌طرفی در رادیو سوئد به این معناست که باید امکان بیان اندیشه‌ها و باورهای گوناگون در برنامه‌ها وجود داشته باشد و تا جایی که امکان‌پذیر است موضوع‌های گوناگون بصورتی همه‌جانبه ارائه شود. رعایت اصل بی‌طرفی بویژه در باره موضوع‌های مورد جدل میان افراد و نهادها، اهمیتی اساسی دارد. البته رعایت بی‌طرفی بویژه در برنامه‌های خبری شاید در درون یک برنامه امکان‌پذیر نباشد، اما باید کوشش شود تا این امر در مدتی کوتاه با ارائه مطالب و داده‌های ضروری در برنامه‌های بعدی در راستای تکمیل گفته‌های برنامه پیشین تحقق یابد.
اصل بی‌طرفی همچنین به این معناست که تهیه‌کنندگان و مجریان برنامه‌ها نباید اجازه دهند که نگرش‌های ارزشیِ سیاسی، اخلاقی، دینی و ایده‌ئولوژیک خود آنها، نقش تعیین کننده در انتخاب و ارائه مطالب برنامه داشته باشد. اما در این رابطه باید نکته‌ای اساسی را مورد توجه قرار داد. منظور از نگرش ارزشی تهیه کنندگان و مجریان، باورهای آنها، در باره نیک و بد سامان‌ها، گفتارها و کردارهاست، نه نگرش تحلیلی آنها، برای نمونه در باره پی آمدهای یک حرکت خاص یا کارآیی و ناکارآیی یک اقدام معین در رابطه با هدفی معین. بدین ترتیب خوش آمدن یا خوش نیامدن از سامانی، گفتاری یا کرداری نباید تأثیری در انتخاب و ارائه خبر داشته باشد، اما تحلیل و تفسیر ژورنالیستی نه تنها مجاز بلکه ضروری است و اصولاً انتخاب مطالب بدون توجه به نیازهای اطلاعاتی شنوندگان و داشتن نگرشی تحلیلی و سنجش‌گرانه در مورد رویدادهای موضوع خبر و گزارش امکان پذیر نیست. نکته‌ی دیگری نیز که تأکید بر آن ضروری است این است که اصل بی‌طرفی به معنای سکوت منفعلانه در برابر اظهارات دیگران نیست. تهیه‌کنندگان و مجریان برنامه‌ها باید با تلاش سنجش‌گرانه و مطالعه و بررسی سخت‌گیرانه و دقیق، خود را آماده سازند که برای روشن شدن جوانب گوناگون یک موضوع، گفته‌های کنش‌گران سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی و دینی را زیر سوال ببرند . این کار نباید به معنای موضع‌گیری ارزشی تلقی شود، بلکه باید به عنوان کار ژورنالیستی ضروری جهت روشن شدن جنبه‌های گوناگون یک موضوع به شمار رود.
در اینجا شاید تأکید بر این نکته پر بی جا نباشد که رعایت بی‌طرفی، وابسته به تلاشی آگاهانه و جدی است. خواسته‌ای نیست که آسان به دست آید. بویژه از این رو که کار خبری در رادیو کاری است که با سرعت بسیار و زیر فشار کوتاهیِ وقت، انجام می‌گیرد و بنابراین لغزش در آن به هیچ وجه غیرمنتظره نیست. علاوه بر این، خاصه در زمینه انتخاب خبر و در مورد انتخاب داده‌های درونی و پیرامونی یک رویداد برای گزارش، معیاری دقیق و قابل قبول برای همه در تعیین اولویت حتا با صرف‌نظر کردن از تفاوت در موضع ارزشی، وجود ندارد. بنابراین اختلاف نظر در باره اولویت خبری بر خبر دیگر، اولویت گزارش داده‌ای از یک رویداد بر داده‌ای دیگر همواره وجود خواهد داشت و مسئله‌ای نیست که یک‌بار برای همیشه آن را حل کرد. اما این به معنای غیر ممکن بودن بی‌طرفی نیست، البته چنانچه موضع همه‌چیز یا هیچ‌چیز نگیریم. یک فرد انسانی ممکن است نتواند همیشه بی‌طرف بماند اما اگر اصل بی‌طرفی را بپذیرد همیشه هم در رعایت بی‌طرفی ناموفق نمی‌ماند. در کار گروهی، تنوع افراد تشکیل دهنده گروه نیز عاملی در موفقیت نسبی در رعایت بی‌طرفی خواهد بود.
رعایت بی‌طرفی همچنین مستلزم توجه به گزینش لحن گفتار، اصطلاح‌ها، عنوان‌ها و واژه‌های مناسب و تعدیل آنهاست. برای روشن شدن موضوع نمونه‌ای را بررسی می‌کنیم: می‌دانیم که کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس سازمانی به وجود آورده‌اند با عنوان "شورای همکاری خلیج". انتخاب این عنوان از سوی آنها ناشی از دیدگاهی است که آنها در مورد مالکیت بر خلیج فارس دارند و بنابراین دارای بار ارزشی ویژه‌ای است. عدم استفاده از عنوان خلیج فارس و به جای آن استفاده از عنوان خلیج نشانگر موضع‌گیری مشخصی است و از این رو برای نمونه بسیاری از ایرانیان واکنش عاطفی شدیدی نسبت به نام "شورای همکاری خلیج" نشان می‌دهند. و شاید هم از این روست که اکثر رسانه‌های ایرانی و حتا برخی از دوستان ژورنالیست با تجربه و کارکشته نیز در نام بردن از این سازمان می‌نویسند یا می‌گویند "شورای همکاری خلیج فارس". اما می‌دانیم که این اسم بی مسماست. سازمانی به این نام وجود ندارد و بعلاوه این عنوان یعنی عنوان "شورای همکاری خلیج فارس" بار اطلاعاتی مهمی را که عنوان "شورای همکاری خلیج" به دوش می‌کشد، پنهان نگاه می‌دارد. بنابراین ما برای اینکه بدون تحریف عنوان سازمان نامبرده به اصطلاح در دام موضع‌گیری نهفته در آن نیافتیم، برای نمونه می‌توانیم بگوییم: "سازمان کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس که موسوم است به شورای همکاری خلیج" یا "شورای تشکیل شده از کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس، موسوم به شورای همکاری خلیج" و یا عبارات مترادف دیگر.

از نکات دیگری که رعایت آن برای بی‌طرفی اهمیتی جدی دارد حق پاسخ‌گویی افراد و سازمان‌های انتقاد شده در برنامه‌ها و وظیفه تصحیح داده‌های نادرست توسط مسئولان برنامه است. در قانون رادیو تلویزیون سوئد و نیز در پروانه فعالیت رادیوملی سوئد، مدیران مسئول برنامه‌ها مکلف شده‌اند که اگر فردی یا سازمانی که در برنامه‌ای مورد انتقاد قرار گرفته و فرصت پاسخگویی به آن را نداشته، درخواست پاسخگویی کند، فرصت لازم را برای ارائه پاسخ او یا آن سازمان در اسرع وقت فراهم کنند. همچنین داده‌های نادرست مهم ارائه شده در برنامه در مورد افراد و سازمان‌ها باید به سرعت تصحیح شود. تصحیح این داده‌های نادرست می‌تواند به ابتکار مسئولان برنامه باشد و یا در پی درخواست افراد و سازمان‌هایی که این داده‌ها مربوط به آنهاست، صورت گیرد.
در این زمینه رویه‌ی توصیه شده این است که اگر چنانچه پیش از پخش یک برنامه از طرف مورد انتقاد در آن برنامه برای پاسخ‌گویی دعوت شده باشد اما وی از شرکت در آن خودداری کند، این امر نباید مانع پخش برنامه شود، رویه‌ای که برای بلوکه نشدن برنامه‌ها توسط افراد یا سازمان‌های ذینفع تعیین شده است. اما همچنین توصیه می‌شود که در این موارد اگر مسئولان برنامه از نظر طرف مورد انتقاد اطلاع دارند، این نظر را برای رعایت بی‌طرفی اراده دهند. همچنین در این موارد متداول است که عدم آمادگی طرف مورد انتقاد برای شرکت در برنامه به آگاهی شنوندگان برسد. در هنگام عدم دسترسی به طرف مورد انتقاد نیز رویه‌ی توصیه شده این است که عدم امکان دسترسی به او به اطلاع شنوندگان رسانده شود.

رادیو‌های خصوصی و انجمنی
تا اینجا گفتار ما مربوط بود به رادیوملی سوئد یا به اصطلاح پابلیک سرویس. اما در سوئد رادیوها‌ی دیگری نیز فعال هستند: رادیوهای محلی خصوصی و نیز رادیوهای کوتاه برد انجمنی . این رادیوها مشمول مقررات رادیو ملی برای نمونه اصل بی‌طرفی نیستند. صدها رادیو‌ی محلی و کوتاه برد در سوئد فعالیت می‌کنند و ایرانیان مقیم سوئد در پخش چنین برنامه‌هایی بسیار کوشا هستند. در استکهلم هم‌اکنون حدود ٢٠ رادیو‌ی کوتاه برد توسط ایرانی‌ها پخش می‌شود. در شهر یوتبوری و در شهر مالمو نیز فعالیت‌های این‌چنینی چشم‌گیر است. برخی از این رادیوها از طریق اینترنت نیز در دسترس‌اند و بنابراین برد جهانی پیدا کرده‌اند. این رادیو‌ها اما ربطی به رادیوملی سوئد ندارند و کاملاً مستقل هستند. هدف از قانونگداری در این رابطه و دادن امکان پخش برنامه‌های رادیویی به انجمن‌ها گسترش هرچه بیشتر امکان اطلاع‌رسانی و تبلیغات سیاسی و مذهبی و غیره و ارائه گسترده‌تر برنامه‌های هنری و فرهنگی بوده است. برخی از رادیو‌های کوتاه برد در سوئد در راه تحقق این هدف‌ها موفق هستند اما سوء استفاده از این نوع رادیوها برای پیشبرد هدف‌های سودجویانه نیز کمیاب نیست.


Bookmark and Share