پژوهش در قلمرو تجربه
(بخش نخست)

طاهر صدیق


persiran.se | Fri, 10.06.2011, 16:34

پیشگفتار
نوشته‌ی حاضر نگاهی است کوتاه به چارچوب پژوهش علمی که می‌کوشد با زبانی حتی الامکان غیر فنی و با آسان گیری نسبی در کاربرد مفاهیمی چند مانند معنا، تعبیر، تعریف، تصریح و علت، مراحل گوناگون روند پژوهش را باز نماید.
این نوشته‌ی طرح گونه محدود است به علوم تجربی، empirical، مانند علوم اجتماعی و علوم طبیعی که تلاش دارند رویداد‌ها و پیوندهای پدیده‌های جهانی را که در آن زندگی می‌کنیم بپژوهند و توصیف و تبیین و پیش بینی کنند و درست و نادرست بودن یافته‌های آن‌ها با تجربه سنجید ه می‌شود. از پرداختن به علوم غیرتجربی، منطق و ریاضیات، در این نوشته خودداری شده است.

تعریف‌های کلی
پژوهش در قلمرو تجربه روندی است که بازده آن یا توصیف علّی پدیده‌های تجربی است و یا توصیف غیرعلّی آن‌ها. توصیف غیرعلّی را در این نوشته توصیف (بدون متمم غیرعلّی)، description، می‌خوانیم و توصیف علّی را تبیین، explanation، نام می‌دهیم.

نمونه‌هایی از توصیف: تهران بزرگ‌تر از تبریز است. اتومبیل بنز گران است. سوئد از نظر درآمد ملی در میان کشورهای جهان مقام دهم را دارد. مریم بیماری آسم دارد. ایرانیان ساکن سوئد با سواد‌تر از سوئدی‌ها هستند.

نمونه‌هایی از تبیین: استعمال دخانیات سرطان آور است. کاهش مالیات بر درآمد باعث افزایش تقاضای مصرفی می‌شود. موضع گیری حزب لیبرال در باره مهاجر پذیری به کاهش پشتیبانی از این حزب انجامید. اگر آب را صد درجه حرارت دهیم می‌جوشد.

پژوهش روندی است که بازده آن گزاره‌ها یا قضایایی، propositions، است که نمونه‌هایی از آن ذکر شد و اگر دقت کنیم خواهیم دید که مثلا گزاره‌ای مانند «سوئد از نظر درآمد ملی در میان کشورهای جهان مقام دهم را دارد» نیازمند پژوهشی است که اندازه گیری درآمد ملی کشورهای گوناگون و مقایسه ارقام به دست آمده و تنظیم آن‌ها به ترتیب از بزرگ به کوچک مهم‌ترین بخش‌های آن را تشکیل می‌دهند.
پیش از پرداختن به روند پژوهش، چند نکته را در باره تبیین خاطرنشان می‌کنیم. منظور ما از تبیین در این نوشته بیان علت دگرگونی‌ها و دگرگونگی‌ها است. برای نمونه، در یکی از مثال‌های بالا، افزایش تقاضای مصرفی یک دگرگونی است که کاهش مالیات یعنی یک دگرگونی دیگر که پیش‌تر روی داده، به عنوان علت آن معرفی می‌شود. به عنوان مثالی در باره دگرگونگی به این گفته توجه کنید: فرزند زن و مرد سیاه پوست، سیاه پوست خواهد بود، که در آن سیاه پوستی زن و مرد که حالتی است یا یک دگرگونگی نسبت به رنگ‌های دیگر پوست است، به عنوان علّتی برای دگرگونگی رنگ فرزند آن‌ها معرفی می‌شود.
تبیین بیان علت یک دگرگونی یا رویداد معین در زمانی معین است یا بیان علت رویداد یا دگرگونی نوعی است و یا بیان علت یک دگرگونگی معین یا نوعی است. تبیین شامل روابط علی نیز می‌شود یعنی می‌تواند بیان علت یک رابطه علّی نیز باشد. برای نمونه در باره رابطه حرارت و آب به این پرسش پاسخ دهد که چرا آب در حرارت صد درجه می‌جوشد.
پرسش‌های علّی در باره روابط علّی در واقع نوعی زیر سوال بردن جهان شمولی یا فراگیری عمومی آن روابط است که معمولا به تکذیب آن جهان شمولی می‌انجامد و توانایی انسان را درایجاد دگرگونی‌ها و دگرگونگی‌ها افزایش می‌دهد. به عبارتی دیگر روند پیشرفت علمی همواره آبستن تکذیب روابط جهان شمول نماست. این روند می‌تواند به کشف استثنا‌ها در روابط علّی بیانجامد، می‌تواند به کشف روابطی که در زمانی یا مکانی صادق بوده اما دیگر صادق نیست منجر شود، می‌تواند به کشف و اختراع روش‌ها و ابزارهایی بیانجامد که پی آمدهای رویدادی از نوعی معیّن را که پیش‌تر اجتناب ناپذیر می‌نمود، خنثی کند و به طور کلی می‌تواند با دخالت در ساختار‌ها، روابطی را که پیش‌تر حاکم بوده منتفی سازد.

روند پژوهش
پژوهش توصیفی یعنی پژوهشی که محصول آن توصیف است و پژوهش تبیینی یعنی پژوهشی که محصول آن تبیین است هر دو نقطه آغاز یکسانی دارند که عبارت است از وجود مسئله‌ای یا پرسشی. پژوهش کلا برای یافتن پاسخ به مسئله‌ای آغاز می‌شود، با مطالعه و ژرف نگری در مسئله یا مسئله کاوی ادامه می‌یابد و در پی آن وارد مرحله‌ای می‌شود که سرانجام آن گزینش روشی برای حلّ مسئله و تعیین داده‌ها ی ضروری برای این کار است – مرحله روش یابی و روش گزینی. سپس کار پژوهش با گردآوری داده‌ها و اطلاعات یا یافته آوری و یافته اندوزی پیش می‌رود. پس ازآن، تنظیم و تدوین و عملیات استدلالی روی این داده‌ها و اطلاعات انجام می‌گیرد- مرحله یافته‌پردازی - و با این کار نتیجه گیری حاصل می‌شود، نتیجه‌ای که پاسخی است به مسئله طرح شده‌ی مورد پژوهش.
کار پژوهش البته مرحله مهم ارتباطی بعدی را نیز که‌‌ همان تهیه گزارش کار بصورت رساله، کتاب، مقاله و مانند آن است دربر می‌گیرد- گزارش پردازی-، اما در این نوشته ما به این مرحله از کار پژوهش نخواهیم پرداخت.
نمودار زیر روند پژوهش را که در بالا به آن اشاره شد، نشان می‌دهد.


نمودار روند پژوهش

۱
مسئله یابی و مسئله گزینی

۲
مسئله کاوی

۳
روش یابی و روش گزینی
۴
یافته آوری و یافته اندوزی

۵
یافته پردازی

۶
نتیجه گیری

۷
گزارش پردازی

پیش از اینکه به بررسی هریک از این گام‌های روند پژوهش بپردازیم، پر بی‌جا نیست که خاطرنشان کنیم که این مدل روند پژوهش طبعا انتزاعی از روندی بسیار پیچیده‌تر است که فراز و نشیب و پیچ و خم‌های بسیاری را در بر می‌گیرد، پیش روی و عقب نشینی دارد، تکرار و تصحییح کارهای انجام گرفته در مراحل پیشین را در بر دارد و کوتاه سخن، راهی نیست که از آن بتوان به آسانی گذر کرد. اما اگر پس از پایان یک پژوهش به پشت سر نگاه کنیم، خواهیم دید که راه طی شده سرانجام از مراحلی که در نمودار روند پژوهش نشان دادیم گذشته، هر چند که ایست، بازگشت، از سرگیری و بازبینی هم پیوسته در آن رخ داده است.


Bookmark and Share